โรคเบาหวานสามารถรักษาให้หายขาดได้หรือไม่

สัญญาณการหายจากโรคเบาหวาน 

โรคเบาหวานชนิดที่ 2 สามารถรักษาให้หายขาดได้หรือไม่ คําตอบคือ ได้ แต่เดิมนั้นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 (Type 2 diabetes: T2D) ถือว่าเป็นโรคเรื้อรังที่ต้องรักษาไปตลอดชีวิต แต่หลักฐานใหม่แสดงให้เห็นว่า การทำให้โรคเบาหวานเข้าสู่ระยะสงบนั้นสามารถเป็นไปได้โดยใช้แนวทางโภชนบำบัดและการลดน้ำหนักที่มีหลักฐานเชิงประจักษ์ หนึ่งในสัญญาณของการหายจากโรคเบาหวานคือ การมีระดับน้ำตาลสะสมในเลือดเฉลี่ย (HbA1c) ต่ำกว่า 6.5% (<48 มิลลิโมล/โมล) เป็นเวลาอย่างน้อยสามเดือนโดยไม่ใช้ยารักษาเบาหวาน1 การศึกษาวิจัยต่อไปนี้แสดงหลักฐานที่สนับสนุนการควบคุมโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ให้อยู่ในระยะสงบได้สำเร็จ

โรคเบาหวานระยะสงบที่มีหลักฐานรองรับ 

1 ในการศึกษาวิจัยที่มีอิทธิพลมากที่สุดซึ่งสํารวจการทำให้โรคเบาหวานสงบลงด้วยการลดน้ำหนักคือโครงการวิจัย DiRECT

งานวิจัย DiRECT (สหราชอาณาจักร)

โครงการวิจัย Diabetes Remission Clinical Trial  (การวิจัยทางคลินิกเกี่ยวกับโรคเบาหวานระยะสงบ) หรือชื่อย่อ DiRECT  ดำเนินการวิจัยในสถานพยาบาลระดับปฐมภูมิในพื้นที่สกอตแลนด์และเมืองไทน์ไซด์ ประเทศอังกฤษ¹⁰  การวิจัย DiRECT ได้คัดผู้เข้าร่วมการวิจัยที่มีอายุ 20–65 ปี ซึ่งป่วยด้วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 และมีค่าดัชนีมวลกาย 27–45 กก./ม.² เข้าร่วมการวิจัย1 เพื่อทําความเข้าใจผลของการลดน้ำหนักที่มีต่อโรคเบาหวานระยะสงบ     

การออกแบบงานวิจัย DiRECT 

การรักษาที่นํามาใช้คือ การใช้อาหารทางการแพทย์ทดแทนอาหารทั้งหมด (ปริมาณพลังงาน 825–853 กิโลแคลอรี/วัน) เป็นเวลา 3-5 เดือน ตามด้วยการกลับมารับประทานอาหารอย่างมีแบบแผน และการคุมน้ำหนักตัวให้คงที่ในระยะยาว รวมทั้งหยุดใช้ยารักษาเบาหวานและยาลดความดันโลหิตเมื่อเริ่มต้นการศึกษาวิจัย¹ 

รูปที่ 1 แสดงโครงร่างการวิจัยทั้งหมดของงานวิจัย DiRECT 

ผลการศึกษาของ DiRECT 

ผลลัพธ์ที่สําคัญที่สุดคือ ผู้เข้าร่วมการวิจัย 46% ในกลุ่มทดลองพบว่า โรคเบาหวานเข้าสู่ระยะสงบเป็นระยะเวลา 12 เดือน ในขณะที่กลุ่มควบคุมพบว่า โรคเบาหวานเข้าสู่ระยะสงบ 4% นอกจากนี้ยังพบว่า ผลลัพธ์ของการวิจัยที่ดีที่สุดคือ  การที่ผู้เข้าร่วมการวิจัยสามารถลดน้ำหนักได้มากกว่าหรือเท่ากับ 15 กก. ซึ่งเชื่อมโยงกับอัตราการสงบของโรคที่ 86% ในขณะเดียวกันพบว่า ระดับไตรกลีเซอไรด์และความดันโลหิตลดลงอย่างมีนัยสําคัญ ซึ่งเชื่อมโยงกับการมีสุขภาพหัวใจและหลอดเลือดที่ดีขึ้น รูปที่ 2 แสดงผลการศึกษาของ DiRECT ในสหราชอาณาจักรในแง่ของอัตราของโรคเบาหวานระยะสงบและระดับน้ำตาลเฉลี่ยสะสมในเลือดเฉลี่ย (HbA1c) ณ ปีที่ ¹

การติดตามผลเป็นเวลา 5 ปีของการศึกษาวิจัย DiRECT (สหราชอาณาจักร) 

หนึ่งในข้อกังวลที่สำคัญที่สุดของภาวะที่โรคเบาหวานอยู่ในระยะสงบแล้วก็คือ ผู้ป่วยสามารถรักษาระดับน้ำหนักตัวไม่ให้เพิ่มขึ้น และคงภาวะโรคสงบได้นานหลายปีหรือไม่ ดังนั้น จึงมีการติดตามผลของการศึกษาวิจัย DiRECT เป็นเวลา 5 ปี เพื่อประเมินความยั่งยืนในระยะยาวของการลดน้ำหนัก การสงบของโรค และผลลัพธ์ด้านสุขภาพ² ประเด็นที่สำคัญในการติดตามผลของงานวิจัย DiRECT เป็นเวลา 5 ปี

ประเด็นที่สำคัญในการติดตามผลของงานวิจัย DiRECT เป็นเวลา 5 ปี

การลดน้ำหนักและการคงน้ำหนักตัว: 

ปีที่ 1: ในระยะเวลา 12 เดือน ผู้ป่วย 46% ในกลุ่มทดลอง สามารถทำให้โรคเบาหวานเข้าสู่ระยะสงบได้สำเร็จ โดยมีน้ำหนักลดลงเฉลี่ย 10 กก.  

ปีที่ 2: ผู้ป่วย 36% ยังคงอยู่ในระยะสงบ

ปีที่ 5: ผู้ป่วย 23% สามารถคุมโรคเบาหวานให้อยู่ในระยะสงบหลังผ่านไป 5 ปี โดยมีน้ำหนักลดลงเฉลี่ย    8.9 กก. ²

รูปที่ 3 แสดงให้เห็นว่า ที่ 5 ปี ผู้ป่วย 23% ในกลุ่มการรักษามีการสงบของโรคเบาหวานและคงการสงบของโรคเบาหวานไว้ได้ เมื่อเทียบกับ 3.4% ในกลุ่มควบคุม การสงบของโรคที่คงที่มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับการคงน้ำหนักตัวไม่ให้เพิ่มขึ้นในระยะยาว โดยมีน้ำหนักลดลงเฉลี่ย 8.9 กก. (8.8% ของน้ำหนักตัวที่ระดับพื้นฐาน) ในผู้ที่มีการสงบของโรค²

การปรับลดยา

ผู้เข้าร่วมการวิจัยในกลุ่มทดลอง สามารถหยุดยาลดระดับน้ำตาลในเลือดเป็นเวลา 62% ของระยะเวลาติดตามผล ในขณะที่กลุ่มควบคุมหยุดยาได้เพียง 30% ของระยะเวลาติดตามผล²

เหตุการณ์ไม่พึงประสงค์:

• อัตราของเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ (adverse event) ในกลุ่มทดลอง คือ 50% ของอัตราเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ในกลุ่มควบคุม²
• สรุปแล้ว การรักษาด้วยการควบคุมน้ำหนักอย่างมีแบบแผนทำให้โรคเบาหวานสงบได้ในระยะยาว และสามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้ดียิ่งขึ้น ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความเป็นไปได้ในการนําโปรแกรมที่คล้ายคลึงกันมาใช้ในการรักษาโรคเบาหวาน^1,2 

การศึกษาวิจัย DiRECT-Aus (ออสเตรเลีย)

ผลลัพธ์ที่คล้ายคลึงกันนี้จะสามารถพบได้ในระบบการดูแลสุขภาพและประชากรที่แตกต่างกันหรือไม่ การศึกษาวิจัย DiRECT-Aus ได้นำระเบียบวิธีการวิจัยของการศึกษาวิจัย DiRECT ในสหราชอาณาจักรมาใช้กับการดูแลขั้นปฐมภูมิในออสเตรเลีย³ 

รูปแบบของการศึกษาวิจัย DiRECT (ออสเตรเลีย):

• ผู้เข้าร่วมการวิจัย: ผู้ใหญ่ที่มีอายุระหว่าง 20–65 ปี ที่เป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นเวลาไม่เกิน 6 ปี และมีค่าดัชนีมวลกาย >27 กก./ม.²
• การรักษา: การทดแทนอาหารด้วยอาหารพลังงานต่ำ (800-950 กิโลแคลอรี/วัน) ตามด้วยการเริ่มกลับมารับประทานอาหารปกติแบบทีละขั้น และระยะการคุมน้ำหนักตัวให้คงที่³ 

ผลการศึกษาวิจัย DiRECT (ออสเตรเลีย):

• สิ่งที่ค้นพบจากการศึกษาวิจัย DiRECT-Aus คล้ายคลึงกับผลการศึกษาวิจัย DiRECT UK อย่างมาก ซึ่งตอกย้ำให้เห็นว่า โปรแกรมการจัดการน้ำหนักอย่างมีแบบแผนมีประสิทธิภาพในกลุ่มประชากรที่แตกต่างกัน
• 56% ของผู้ป่วยเข้าสู่ระยะสงบ โดยมีอัตราความสำเร็จ 87% ในผู้ที่ลดน้ำหนักตัวได้มากกว่าหรือเท่ากับ 15% ของน้ำหนักตัว การลดลงของน้ำหนักตัวเฉลี่ยที่ 12 เดือนอยู่ที่ 8.1% โดยมีการลดลงของขนาดตับ (35%) และไขมันในช่องท้อง (24%) ที่สอดคล้องกัน ความสําเร็จของการศึกษาวิจัย DiRECT-Aus ได้เน้นให้เห็นถึงความสามารถในการนำโปรแกรมการลดน้ำหนักอย่างมีแบบแผนไปใช้ได้จริง³

ประโยชน์เพิ่มเติมในทางเมแทบอลิซึมของการลดลงของน้ำหนักที่นอกเหนือจากระดับน้ำตาลในเลือดและระดับน้ำตาลสะสมในเลือดเฉลี่ย

การศึกษาวิจัย DiRECT ยังแสดงให้เห็นว่าค่าไขมันในเลือดดีขึ้นอีกด้วย โดยมีระดับไตรกลีเซอไรด์ลดลง และระดับคอเลสเตอรอลชนิด HDL เพิ่มขึ้น ซึ่งไขมันแต่ละตัวนี้เป็นไขมันที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพหัวใจที่แข็งแรงมากขึ้น นอกจากนี้ การลดลงอย่างมากของความดันโลหิตขณะหัวใจบีบตัวและขณะหัวใจคลายตัว ยังสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่ลดลงเกี่ยวกับการเกิดความดันโลหิตสูง กล่าวโดยสรุปคือ การศึกษาวิจัย DiRECT แสดงให้เห็นถึงประโยชน์อย่างกว้างขวางของโปรแกรมการลดน้ำหนักอย่างมีแบบแผน ซึ่งไม่ใช่แค่เพียงช่วยให้ระดับกลูโคสในเลือดดีขึ้นเท่านั้น^1-3

สรุป

ผลลัพธ์ของการทดลอง DiRECT แสดงให้เห็นว่า โปรแกรมการลดน้ำหนักที่มีแบบแผนควบคุม มีประโยชน์อย่างดีเยี่ยมต่อระบบเมแทบอลิซึม นอกเหนือจากการลดระดับน้ำตาลในเลือดและการมีระดับน้ำตาลสะสมในเลือดเฉลี่ยที่ดีขึ้น ในความเป็นจริง การลดน้ำหนัก 10–15 กก. ในระยะยาวสามารถทำให้โรคเบาหวานเข้าสู่ระยะสงบได้ยาวนาน และลดการพึ่งพายาได้ สําหรับบุคลากรทางการแพทย์ สิ่งนี้หมายถึง การเปลี่ยนความคิดใหม่เกี่ยวกับการรักษาโรคเบาหวาน จากการรักษาด้วยยาตลอดชีวิตไปเป็นแนวทางการรักษาที่ถือว่าการทำให้โรคเข้าสู่ระยะสงบเป็นเป้าหมายที่แท้จริง^1-3