ทำความรู้จักกับอาหารสูตรเฉพาะสำหรับการรักษาโรคเบาหวาน

การรักษาโดยไม่ใช้ยาที่มีประสิทธิภาพและสามารถนำไปใช้ได้จริงเป็นสิ่งสําคัญยิ่ง สําหรับการจัดการโรคเบาหวานอย่างมีประสิทธิภาพ ในบรรดาการรักษาเหล่านี้ โภชนบำบัดเป็นสิ่งสําคัญสูงสุด หนึ่งในวิธีการที่มีประสิทธิภาพในการจัดการโรคเบาหวานด้วยโภชนาการคือการนำอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน (diabetes-specific nutrition formulas: DSNF) มาใช้

อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน สำหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2

แผนโภชนาการสําหรับโรคเบาหวานอาจประกอบด้วยอาหารทดแทนมื้ออาหารซึ่งออกแบบมาเพื่อผู้ป่วยโรคเบาหวานโดยเฉพาะ อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวานเหล่านี้ให้สัดส่วนของสารอาหารที่เหมาะสมที่สุด ระหว่างสารอาหารหลัก คาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อน และวิตามินแร่ธาตุ เพื่อประสิทธิภาพการทำงานของ ระบบเมแทบอลิซึม ในบทความนี้ได้ถกประเด็น การนำอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวานไว้ในแผนโภชนาการสําหรับโรคเบาหวาน จัดเป็นแนวทางที่สะดวกและมีประสิทธิภาพในการจัดการโรคเบาหวานได้อย่างไร¹

สหพันธ์เบาหวานนานาชาติ (IDF) ได้ประมาณการไว้ว่า จะมีผู้ป่วยที่เป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 (T2D) 643 ล้านคนในปี 2573 ซึ่งจะเพิ่มขึ้นเป็น 783 ล้านคนในปี 25882 แนวโน้มนี้ในโรคเบาหวานชนิดที่ 2 เกิดจากรูปแบบการดําเนินชีวิตแบบเนือยนิ่ง นิสัยการกินที่ไม่ดีต่อสุขภาพ และปัจจัยทางพันธุกรรม สิ่งที่น่ากังวลมากที่สุดคือ โรคเบาหวานชนิดที่ 2 เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหัวใจและหลอดเลือดอย่างมีนัยสําคัญ ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการเสียชีวิตทั่วโลก และนําไปสู่ภาวะแทรกซ้อน เช่น โรคไต โรคเส้นประสาท และโรคจอตา^2-5

เนื่องจากความชุกของโรคเบาหวานชนิดที่ 2 มีแนวโน้มสูงขึ้น ทำให้การค้นหาวิธีในการจัดการระดับน้ำตาลในเลือดได้อย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้นมีความสําคัญมากกว่าที่เคย มาดูกันว่าการใช้อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน สามารถเป็นแนวทางการรักษาที่ดีกว่าสูตรโภชนาการมาตรฐานได้อย่างไร

อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน กับอาหารสูตรมาตรฐาน

อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ได้รับการออกแบบโดยคํานึงถึงความต้องการของผู้ป่วยโรคเบาหวาน โดยประกอบด้วยคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อนที่มีดัชนีค่าน้ำตาล (glycemic index: GI) ต่ำ กรดไขมันไม่อิ่มตัวเชิงเดี่ยว (monounsaturated fatty acid: MUFA) และโปรตีนคุณภาพสูง นอกจากนี้ ยังมีไฟเบอร์ที่ละลายน้ำได้รวมถึงวิตามินแร่ธาตุที่จำเป็น เช่น วิตามินดี วิตามินบี 6 และสังกะสี¹

อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ในแนวทางปฏิบัติด้านโภชนาการสำหรับผู้ป่วยโรคเบาหวาน

ปริมาณสารอาหารในอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน สอดคล้องกับแนวทางเวชปฏิบัติของอาหารสำหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานจากหลายองค์กร ซึ่งรวมถึงสมาคมต่อมไร้ท่อทางคลินิกแห่งอเมริกา (American Association of Clinical Endocrinology) สมาคมโรคเบาหวานแห่งสหรัฐอเมริกา (American Diabetes Association: ADA) องค์กรโรคเบาหวานแห่งแคนาดา (Diabetes Canada) และสมาคมเพื่อการศึกษาวิจัยโรคเบาหวานแห่งยุโรป (European Association for the Study of Diabetes: EASD) เน้นถึงความสําคัญของโภชนบำบัด (medical nutrition therapy: MNT) ในการรักษาโรคเบาหวานชนิดที่ 2 แนวทางเหล่านี้แนะนําให้รับประทานอาหารซึ่งมีค่า GI ต่ำ มีเส้นใยสูง (14 กรัมต่อ 1,000 กิโลแคลอรี) และอุดมไปด้วยกรดไขมันไม่อิ่มตัวเชิงเดี่ยว^6,7 อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน จึงสอดคล้องกับคําแนะนําเหล่านี้

การบริโภคโปรตีนและโรคไตเรื้อรัง (CKD)

การบริโภคโปรตีนยังเป็น สารอาหารหลักที่สำคัญสําหรับผู้ป่วยที่เป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 อีกด้วย คําถามที่ถามบ่อยคือ ปริมาณโปรตีนที่แนะนําสำหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ซึ่งป่วยโรคไตเรื้อรังร่วมด้วยคือเท่าใด แนวทางปฏิบัติ ADA 2025 แนะนําว่า ปริมาณการบริโภคโปรตีนที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับสถานะของโรคไตเรื้อรังของแต่ละบุคคล ดังนี้

- ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังระยะ G3 ที่ยังไม่ฟอกไตและระยะที่สูงกว่า ควรจํากัดปริมาณการบริโภคโปรตีนไว้ที่ 0.8 กรัม/กิโลกรัมต่อวัน ซึ่งเท่ากับประชากรทั่วไป

-สําหรับผู้ป่วยที่ได้รับการฟอกไต จําเป็นต้องได้รับปริมาณโปรตีนที่สูงขึ้น ซึ่งคือ 1.0–1.2 กรัม/กิโลกรัม/วัน ในกรณีดังกล่าว ปัญหาสําคัญคือภาวะสูญเสียโปรตีนและพลังงาน (PEW)⁸

หลักฐานทางคลินิกของ อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ในโภชนาการสำหรับโรคเบาหวาน

อันดับแรก ในแง่ของการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดในระยะสั้น การศึกษาวิจัยต่าง ๆ ได้แสดงให้เห็นว่า การแบ่งปริมาณการบริโภคอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ออกเป็น 2 มื้อนั้น ทําให้สามารถควบคุมการตอบสนองของกลูโคสหลังมื้ออาหาร (ภาวะระดับน้ำตาลในเลือดสูงหลังมื้ออาหาร - PPH) ได้ดีขึ้น⁹ การวิจัยเชิงเปรียบเทียบยังแสดงให้เห็นว่าอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน มีประสิทธิภาพเหนือกว่าอาหารมาตรฐาน เช่น อาหารที่ทำจากข้าวโอ๊ตหรือการรับประทานนมกับคอร์นเฟลก ในแง่ของการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดหลังมื้ออาหาร¹⁰ นอกเหนือจากประโยชน์ด้านค่าน้ำตาลในเลือดในระยะสั้นแล้ว อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ยังมีบทบาทในการควบคุมฮอร์โมน GLP-1 และความอยากอาหาร^11,12 การวิเคราะห์อภิมานและการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบยืนยันว่า อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ส่งผลให้มีความต้องการอินซูลินลดลง และแสดงผลตัวชี้วัดด้านการเผาผลาญที่น่าพอใจ เช่น ระดับกลูโคสในเลือดขณะอดอาหารและ HbA1c ที่ดีขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป^13,14 นอกจากนี้ ในการศึกษาวิจัยต่าง ๆ ยังได้แสดงว่า ผู้ป่วยสามารถรับอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวานได้ดีและมีเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์น้อย¹

แผนโภชนาการซึ่งใช้อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน สําหรับโรคเบาหวาน

วิธีใช้อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ในทางปฏิบัติ

ขั้นตอนวิธีการจัดการโภชนาการสำหรับโรคเบาหวานโดยคำนึงถึงความหลากหลายทางวัฒนธรรม (Transcultural Diabetes Nutrition: tDNA) เสนอวิธีการอย่างเป็นระบบในการรวมอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน เข้าไว้ในการดูแลรักษาโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ตามลักษณะของผู้ป่วย ขั้นตอนวิธีการจัดการต่อไปนี้ได้รับการพัฒนาตามหลักฐานทางคลินิกและฉันทามติของผู้เชี่ยวชาญเพื่อทำให้การใช้อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ในการจัดการอาหารสำหรับโรคเบาหวานชนิดที่ 2 มีความเหมาะสมที่สุด

โภชนาการสำหรับโรคเบาหวานโดยคำนึงถึงความหลากหลายทางวัฒนธรรม:

บุคคลที่มีน้ำหนักเกิน/เป็นโรคอ้วน:

• รับประทานอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน 2-3 ครั้งต่อวัน เพื่อทดแทนมื้ออาหารหลักหรือของว่างในแผนโภชนาการที่ควบคุมแคลอรี
• เป้าหมายแคลอรี:
  • 250 ปอนด์: 1,200–1,500 แคลอรี/วัน
  • 250 ปอนด์: 1,500–1,800 แคลอรี/วัน

ผู้ที่มีน้ำหนักปกติ:

• สําหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานที่ไม่สามารถควบคุมได้ (HbA1c > 7%) ให้รับประทาน อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน 1–2 ครั้งต่อวัน
• สําหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานที่ควบคุมได้ (HbA1c < 7%) ให้รับประทานอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ตามความจําเป็น โดยอาศัยดุลยพินิจของแพทย์

บุคคลที่มีน้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์:

• รับประทานอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน 1–3 ครั้งต่อวัน เป็นอาหารเสริมเพื่อช่วยเพิ่มน้ำหนัก¹⁵

สรุป

อาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน เป็นอาหารสําหรับโรคเบาหวานที่มีหลักฐานเชิงประจักษ์ ซึ่งสามารถช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดและการจัดการน้ำหนักตัว ในขณะเดียวกัน หลักการ tDNA ยังเสนอแนวทางที่มีประสิทธิผลในการรวมอาหารสูตรเฉพาะโรคเบาหวาน ไว้ในการดูแลด้านโภชนาการเฉพาะบุคคล ซึ่งช่วยให้แพทย์สามารถให้การรักษา ที่ได้ผลดีที่สุดแก่ผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2